HPV Aşısı: Kimlere Yapılır, Ne Zaman Yaptırılmalı?

HPV aşısı, modern kadın sağlığında belki de en az tartışmalı, en kanıtlı ve en az tartışılan koruyucu uygulamalardan biridir. Türkiye'de cinsiyetinden bağımsız olarak her ailenin gündemine girmesi gereken bir konu olduğu halde, hâlâ pek çok aile aşının ne işe yaradığını ya da kim için uygun olduğunu net bilmiyor. Bu yazıda HPV aşısının neyi koruduğunu, hangi yaşta yaptırmanın ideal olduğunu, geç başvuranlar için ne kadar etkili olabileceğini ve ailedeki kız ve erkek çocukların aşılanmasının neden eşit önemde olduğunu anlatacağım.

HPV nedir, ne yapar?

İnsan papilloma virüsü (HPV), 200'den fazla farklı tipi olan bir virüs ailesidir. Çoğu HPV tipi zararsızdır; el-ayak siğilleri gibi rahatsızlıklar yapar. Ancak bir kısmı — özellikle yüksek riskli kabul edilen tipler 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58 — uzun süre vücutta kaldığında hücresel değişikliklere ve sonunda kansere yol açar. Serviks kanserlerinin yaklaşık yüzde doksan dokuzu HPV ile ilişkilidir; bu istatistik, tek bir kanser türü için bu kadar net bir nedensel bağ kurulmasını sağlayan en güçlü kanıtlardan biridir.

HPV sadece serviksi etkilemez. Vulva, vajen, anüs, penis ve oral kavite (orofarenks) kanserlerinin önemli bir kısmı da HPV kaynaklıdır. Bu yüzden HPV aşısının "kız çocuğu için" değil, herkes için olduğunu hatırlamak gerekir. Erkeklerde anal kanser, penil kanser, oral-faringeal kanser HPV ile ilişkili artıyor; aşılı bir erkek aynı zamanda partnerine bulaştırma zincirini de keser.

HPV cinsel temas ile bulaşır; kondom korumayı tam sağlamaz çünkü virüs cilt teması ile geçer. Sıklığı çok yüksektir: cinsel aktif kadınların büyük çoğunluğu hayatlarında en az bir kez bir HPV tipiyle karşılaşır. Çoğu enfeksiyon kendiliğinden temizlenir; sorun, "persistan" yani uzun süre kalan enfeksiyonlardır.

İdeal yaş 11-12, geç kalmayı abartmamak

Aşı en yüksek korumayı, vücut HPV ile hiç karşılaşmadan önce yapıldığında verir. Bu yüzden ideal yaş 11-12'dir; cinsel yaşam başlamadan önce bağışıklık oluşur. Bu yaş aralığında 2 doz aşı yeterlidir (6-12 ay arayla). 15 yaşından sonra başlandığında 3 doz program uygulanır.

Türkiye'de 9-26 yaş arasında aşı rutin önerilir. 26 yaşı geçtikten sonra etkinlik bir miktar düşer çünkü kişi muhtemelen bazı HPV tipleriyle zaten karşılaşmıştır; ancak hâlâ karşılaşılmamış tiplere karşı koruma sağlar. Bu nedenle 45 yaşa kadar bireysel değerlendirme ile aşı uygulanabilmektedir. Yeni partneri olan, çoklu cinsel öyküsü olan, daha önceki HPV enfeksiyonu sonrası tedavi almış kadınlarda 30'lu ve 40'lı yaşlarda bile aşı seçeneği gündeme gelebilir.

Cinsel aktif olmuş bir kadın için aşının "geç olduğunu" düşünmek yaygın ama yanlış bir kanıdır. Kişi belki HPV 16 ile karşılaşmış olabilir, ama HPV 18, 31, 45'e bağışıklığı olmayabilir; aşı bu tiplerin getireceği gelecekteki riskten korur.

Hangi aşı, kaç tip korur?

Türkiye'de hâlihazırda kullanılan ana aşı Gardasil 9'dur — adından da anlaşılacağı üzere 9 farklı HPV tipine karşı koruma sağlar. Bu tipler: 6, 11 (genital siğil yapan düşük riskli tipler) ve 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58 (yüksek riskli kanser tipleri). Bu kombinasyon serviks kanserlerinin yaklaşık yüzde doksanını, anal kanserlerin yüzde doksanını, vulva ve vajen kanserlerinin önemli bir kısmını ve genital siğillerin yüzde doksan beşini önler.

Önceki nesil aşılar (4-tipli Gardasil veya 2-tipli Cervarix) hâlâ etkilidir; ancak 9-tipli aşı daha geniş kapsam sunar. Eski aşılarla aşı serisini tamamlamış kişiler için "yenilemek gerekir mi" sorusunun cevabı genelde hayırdır; kanıt eksiktir, rutin yenileme önerilmez.

Aşı sonrası yine de smear/HPV taraması gerekir

Bu çok önemli bir noktadır ve yanlış anlaşılması ciddi sonuçlar doğurabilir. Aşılı bir kadın tarama testlerine devam etmek zorundadır. Sebep basit: aşı tüm yüksek riskli HPV tiplerini kapsamaz; yüzde onluk bir kanser riski hâlâ vardır. Ek olarak kadın aşılanmadan önce HPV ile karşılaşmış olabilir.

Türkiye'de Sağlık Bakanlığı'nın önerdiği tarama programı 25 yaşta başlar ve 5 yılda bir HPV testi şeklinde sürer. Pozitif sonuç çıkması durumunda kolposkopi ve gerekirse biyopsi yapılır. Tarama ile aşı birbirine alternatif değildir; biri olunca diğerini bırakmak gerekmez.

Yan etkiler ve güvenlik

HPV aşısı şu ana kadar dünya genelinde 500 milyon doz uygulanmış, geniş veri tabanlarında izlenen bir aşıdır. En yaygın yan etkiler aşının yapıldığı yerde geçici ağrı, kızarıklık, hafif şişlik ve düşük dereceli ateştir. Daha az sıklıkla baş ağrısı, halsizlik, mide bulantısı görülebilir. Senkop (bayılma) özellikle adolesanlarda nadiren görüldüğü için aşı sonrası 15 dakika gözlem önerilir.

İnternette dolaşan komplo tabanlı iddialar (otoimmün hastalık, kısırlık, nörolojik hastalık) bilimsel verilerle defalarca çürütülmüştür. Geniş çaplı meta-analizler ciddi yan etki açısından plasebo grubuyla istatistiksel olarak fark göstermez. Aşı güvenli, etkili ve son derece iyi izlenen bir uygulamadır.

Erkek çocuklar için aşı

Türkiye'de hâlâ "HPV aşısı kız çocukları için" diye bilinen bir kalıp var; bu bilgi günümüzde geçerli değildir. Erkek çocuklar da aşılanmalıdır, üç gerekçe ile. Birincisi, erkekte de anal, penil, oral kanser riski oluşturur. İkincisi, partnerine bulaşma zincirini keser. Üçüncüsü, toplum bağışıklığını sağlamak için her iki cinsiyetin de aşılanması gerekir; kız-erkek dengesiz aşılama tek başına yetersizdir. ACOG, AAP ve WHO 9-26 yaş arası tüm bireylere aşıyı eşit önerir.

Polikliniğe en sık gelen üç soru

"Aşıyı yaptırdım, smear'a gerek var mı?" Evet. Aşı tüm tipleri kapsamadığı ve aşılı olmadan önce karşılaşılmış HPV olabileceği için tarama programı (25 yaşta başlar, 5 yılda bir) sürdürülmelidir.

"Eşim aşılı, ben aşılı değilim — kondom yetmez mi?" Kondom HPV bulaşmasını tam engellemez (virüs cilt-cilt temasıyla geçer). Aşılı eş bile sizi enfekte etmiyorsa, başka karşılaşmalardan kaynaklı eski enfeksiyon olabilir. Sizin de aşılanmanız anlamlıdır, ileride yeni HPV tipiyle karşılaşma riskini düşürür.

"Aşı kaç doz, hangi aralıkla?" 9-14 yaş arası 2 doz (6-12 ay arayla). 15-45 yaş arası 3 doz (0., 2., 6. ay programı). İmmün sistemi baskılı kişilerde yaştan bağımsız 3 doz uygulanır.

Ankara'daysanız HPV aşısı tek seansta uygulanır

HPV aşısı için karmaşık bir süreç gerekmez; jinekolojik muayene gerekli değildir, herhangi bir hazırlık yoktur. Ancak özellikle 26 yaş üstü kadınlarda aşı kararı vermeden önce HPV testi sonucu, mevcut tarama durumu ve sağlık öyküsünü gözden geçirmek bireyselleştirilmiş bir karar sağlar. Prof. Dr. Aydan Biri'nin Ankara Çukurambar'daki kliniğinde HPV aşısı planı bireysel değerlendirme ile yapılır; gerekirse kombine olarak smear testi, HPV testi ve kolposkopi aynı ziyarette planlanabilir. Kız çocukları, adolesanlar, geç başvuran yetişkin kadınlar ve erkek bireyler aynı protokolle aşılanır. Randevu için 0312 911 77 77'yi arayabilir, ön bilgi için WhatsApp üzerinden +90 538 682 61 19 hattından ulaşabilirsiniz.

İlgili konular: HPV taraması ve smear testi, smear (Pap) testi detayları, kolposkopi, jinekolojik kanserlerde erken tanı, cinsel yolla bulaşan hastalıklar.

Bu yazı, WHO HPV Vaccination Position Paper (2024 update), ACIP (Advisory Committee on Immunization Practices) recommendations ve Türkiye Sağlık Bakanlığı HPV Aşı Programı yönergeleri baz alınarak hazırlanmıştır.