PGT (Genetik Tanılı Embriyo Transferi) Kimlere Yapılır?

Tüp bebek tedavisinin son yirmi yılda en büyük teknik atılımlarından biri preimplantasyon genetik test (PGT) oldu. Bu yöntem sayesinde rahime transfer edilmeden önce embriyonun kromozomal yapısı incelenebiliyor; sağlıklı embriyolar ayırt edilerek seçilebiliyor. Türkiye'de yaygın olarak PGT denmesine rağmen kapsamı geniştir: PGT-A (anöploidi taraması), PGT-M (tek gen hastalıkları), PGT-SR (yapısal kromozom anomalileri) olmak üzere üç ana alt başlığı vardır.

PGT her tüp bebek hastasına uygulanmaz. Ek bir maliyet, ek bir laboratuvar süreci, ek bir bekleme periyodu getirir. Bu nedenle hangi çiftin gerçekten PGT'ye ihtiyacı olduğu, hangisinin standart IVF ile aynı başarıya ulaşabileceği titiz bir değerlendirmeyle belirlenir.

PGT nasıl yapılır?

Süreç klasik IVF protokolüyle başlar. Yumurtalıklar uyarılır, yumurtalar toplanır, laboratuvarda spermle birleştirilir. Embriyolar 5-6 gün boyunca takip edilir ve blastokist evresine ulaşanlardan dış katmandan (trofektoderm) birkaç hücre biyopsisi alınır. Bu hücreler genetik laboratuvarda incelenir; bu süreç yaklaşık 1-2 hafta sürer.

Embriyolar bu sırada dondurulur. Test sonucu geldikten sonra "öploid" yani 23 çift kromozomu tam olan embriyo seçilir ve sonraki bir döngüde rahime transfer edilir. Anöploid (kromozom sayısı bozuk) ya da mozaik embriyolar genelde transfer edilmez. Bu yüzden PGT döngüleri "taze transfer" değil, donmuş embriyo transferi olarak yürütülür.

PGT-A: Anöploidi taraması — en sık endikasyon

PGT-A, embriyonun 46 kromozom sayısının doğru olup olmadığını kontrol eder. Down sendromu (21 trizomi), Edwards (18 trizomi), Patau (13 trizomi) gibi sayısal kromozom anomalileri bu testle saptanabilir. Erken gebelik kayıplarının en büyük nedeni anöploidi olduğundan, PGT-A'nın klasik tüp bebek başarısını artırma potansiyeli yüksektir.

Hangi çift PGT-A'dan yarar görür? İleri yaş anne adayları (özellikle 38 ve üstü), tekrarlayan tüp bebek başarısızlığı yaşayanlar, tekrarlayan düşük öyküsü olanlar, daha önce kromozom anomalili gebelik öyküsü bulunanlar başlıca aday gruplardır. Yaş ilerledikçe anöploid embriyo oranı dramatik biçimde artar — 30 yaşında embriyoların yaklaşık %30'u, 40 yaşında %60-70'i, 43 üzerinde %85'i kromozomal olarak anormaldir. Bu nedenle ileri yaşta PGT-A çok daha değerlidir.

PGT-M: Bilinen tek gen hastalığı taşıyıcılarına yönelik test

Anne ya da baba ailesinde belirli bir tek gen hastalığı (örneğin akdeniz anemisi-talasemi, kistik fibrozis, orak hücre, Duchenne kas distrofisi, Huntington hastalığı, BRCA1/BRCA2 kalıtsal kanser sendromları) bulunan çiftler için PGT-M uygulanır. Test öncesi ailenin DNA örneklerinden o spesifik mutasyonun yerinin haritası çıkartılır; sonra her embriyo bu yönden incelenir.

Türkiye'de talasemi taşıyıcılığı bölgesel olarak yüksek (Akdeniz ve Ege bölgelerinde özellikle). Her iki ebeveyn de talasemi taşıyıcısıysa çocuğun hasta doğma ihtimali %25'tir. PGT-M bu çiftlere sağlıklı embriyo seçme şansı tanır. Aynı şekilde, ailesinde Duchenne öyküsü olan kadınların erkek embriyoları riskli olduğundan dişi embriyoların seçilmesi mümkündür (ki bu durum cinsiyet seçimi olarak yorumlanmamalı; tıbbi endikasyona dayalıdır ve Türkiye'de bu nedenle yasaldır).

PGT-SR: Yapısal kromozom bozukluğu taşıyıcıları için

Anne ya da baba bir translokasyon (kromozomların yer değiştirmesi) ya da inversiyon taşıyıcısıysa PGT-SR endikedir. Bu durumdaki çiftler kendileri sağlıklı görünmesine rağmen embriyolarında dengesiz kromozom yapısı oluşabilir. Sonuç çoğunlukla erken gebelik kaybı, ölü doğum ya da ciddi anomalili bebek olur.

Karşılıklı (resiprokal) translokasyon ya da Robertsonian translokasyon taşıyıcılarında doğal yolla sağlıklı bebek doğurma şansı azdır; bu çiftler için PGT-SR neredeyse zorunludur.

PGT'nin sınırlı olduğu ve önerilmediği durumlar

Genç (35 altı), sperm parametreleri normal, daha önce tüp bebek denememiş, herhangi bir genetik öykü olmayan çiftlerde PGT genellikle önerilmez. Standart IVF süreci aynı başarıyı zaten yakalar; ek maliyet ve embriyo biyopsisi riski göze alınmaz.

PGT %100 doğruluk garantisi vermez. Mozaik embriyolar (kısmen sağlıklı, kısmen anormal hücre içeren) tartışmalıdır; bazı merkezler transfer eder, bazıları etmez. Ayrıca bazı tek gen hastalıklarının test edilemediği nadir durumlar vardır. Bu nedenle PGT öncesi mutlaka bir genetik danışmanla detaylı görüşme yapılmalıdır.

Türkiye'de PGT yasal çerçevesi ve etik sınırlar

Türkiye'de PGT-M ve PGT-SR'nin tıbbi endikasyon şartı vardır; Sağlık Bakanlığı'nın belirlediği hastalık listesi kapsamındadır. Yalnızca sosyal nedenli cinsiyet seçimi yasaktır. Ancak X'e bağlı geçen ciddi hastalık taşıyıcılığında erkek embriyonun riskli, kız embriyonun sağlıklı olduğu durumlarda dişi embriyo seçilmesi etik ve yasal olarak kabul görür.

HLA tiplemesi (kemik iliği uyumlu kardeş için embriyo seçimi) Sağlık Bakanlığı izniyle uygulanmaktadır; ailede ciddi kemik iliği tedavisi gerektiren hasta kardeş olduğunda devreye girer.

Polikliniğe en sık gelen üç soru

"PGT'nin başarı oranı klasik IVF'ten ne kadar yüksek?" Genel olarak PGT-A doğru endikasyonda transfer başına gebelik şansını %30-40'tan %55-65'e çıkartır. Yani embriyo başına başarı yükselir, ama toplam gebelik şansı her zaman değişmez çünkü uygun embriyo daha az olabilir.

"PGT yaptırınca düşük olmaz mı?" Düşük riski belirgin biçimde azalır ama tamamen ortadan kalkmaz. Çünkü tüm gebelik kayıplarının nedeni kromozomal değildir; rahim faktörleri, hormonal dengesizlik, immünolojik nedenler de etkili olabilir.

"Embriyo biyopsisi bebeğe zarar verir mi?" Yapılan büyük serili çalışmalar trofektoderm biyopsisinin (5. gün biyopsi) bebek sağlığına olumsuz etki yapmadığını gösteriyor. Eski yöntem olan 3. gün blastomer biyopsisi artık kullanılmıyor.

Ankara'daysanız ve PGT'nin sizin için uygun olup olmadığını öğrenmek istiyorsanız

Tüp bebek planı yapılırken PGT kararı, hem genetik aile öyküsünün hem de tedavi tarihçesinin titiz biçimde değerlendirilmesini gerektirir. Çukurambar'daki Prof. Dr. Aydan Biri'nin kliniğinde her çift için detaylı genetik danışmanlık verilir; gerçekten PGT'den yarar görecekse uygun protokol planlanır, görmeyecekse standart IVF ile zaman ve maliyet kaybı yaşanmaz. 35 yıllık deneyim, üreme genetiğindeki güncel literatürle birleşerek her çifte özel yol haritası çıkartmayı sağlar.

Randevu için: 0312 911 77 77  |  WhatsApp: 0538 682 61 19

İlgili konular: tüp bebek tedavisi, infertilite, tekrarlayan düşük, Down sendromu taraması.

Bu yazı, ESHRE PGT Guidelines 2020, ASRM Practice Committee Opinion ve Sağlık Bakanlığı Üremeye Yardımcı Tedavi Yönetmeliği baz alınarak hazırlanmıştır. Bilgiler genel niteliktedir; kişisel uygunluk için hekiminize danışınız.