Preeklampsi, gebeliğin 20. haftasından sonra ortaya çıkan hipertansiyon ve organ hasarı ile karakterize ciddi bir komplikasyondur. Halk arasında "gebelik zehirlenmesi" olarak bilinen bu durum, anne ve bebek sağlığını doğrudan tehdit eder. Tüm gebeliklerin yaklaşık %3-5'inde görülür ve maternal-fetal morbidite ve mortalitenin önemli nedenlerinden biridir. Prof. Dr. Aydan Biri, Ankara'da perinatoloji alanında preeklampsi yönetiminde uzmanlaşmış deneyimli bir hekim olarak, güncel kanıta dayalı yaklaşımlar uygulamaktadır.
İçindekiler
Preeklampsi Nedir? Patofizyolojisi
Preeklampsi, plasental gelişim bozukluğuna bağlı sistemik bir sendromdur. Gebeliğin erken haftalarında spiral arterlerin yetersiz remodeling geçirmesi, plasental iskemiye ve anti-anjiyojenik faktörlerin (sFlt-1) dolaşıma salınmasına yol açar. Bu faktörler endotel hasarı oluşturarak hipertansiyon, proteinüri ve organ disfonksiyonuna neden olur.
Hastalığın kesin tedavisi doğumdur; ancak gestasyon haftasına göre konservatif yönetim uygulanabilir.
Risk Faktörleri
Preeklampsi gelişme riskini artıran faktörler:
- Yüksek riskli faktörler: Önceki gebelikte preeklampsi öyküsü, kronik hipertansiyon, tip 1 veya tip 2 diyabet, kronik böbrek hastalığı, otoimmün hastalıklar (SLE, antifosfolipid sendromu), çoğul gebelik.
- Orta riskli faktörler: İlk gebelik (nulliparite), 35 yaş üstü maternal yaş, BMI >30, ailede preeklampsi öyküsü, düşük sosyoekonomik düzey, 10 yıldan uzun gebelik aralığı, yardımcı üreme teknikleri ile gebe kalma.
Erken Başlangıçlı ve Geç Başlangıçlı Preeklampsi
- Erken başlangıçlı (<34 hafta): Plasental kökenli, daha şiddetli seyir, IUGR (intrauterin gelişme geriliği) ile sık birliktelik, daha yüksek komplikasyon riski.
- Geç başlangıçlı (≥34 hafta): Maternal faktör ağırlıklı, daha iyi fetal prognoz, ancak yine de ciddi komplikasyonlar gelişebilir.
Belirtiler ve Klinik Bulgular
Preeklampsi başlangıçta asemptomatik olabilir. Belirtiler genellikle hastalık ilerledikçe ortaya çıkar:
- Hipertansiyon: Sistolik kan basıncı ≥140 mmHg ve/veya diyastolik ≥90 mmHg (iki ölçümde, 4 saat arayla).
- Proteinüri: 24 saatlik idrarda ≥300 mg protein veya spot idrar protein/kreatinin oranı ≥0.3.
- Baş ağrısı: Şiddetli, inatçı, analjeziklere yanıt vermeyen.
- Görme bozuklukları: Bulanık görme, skotom (görme alanı kaybı), ışık çakmaları (fotopsi).
- Epigastrik/sağ üst kadran ağrısı: Karaciğer kapsül gerginliğine bağlı.
- Ödem: Yüz ve ellerde ani gelişen ödem (tek başına tanısal değildir).
- Ani kilo artışı: Sıvı retansiyonuna bağlı haftada >1 kg.
- Nefes darlığı: Pulmoner ödem belirtisi olabilir.
Şiddetli Preeklampsi Bulguları
Aşağıdaki bulgulardan herhangi birinin varlığı şiddetli preeklampsi olarak değerlendirilir:
- Sistolik KB ≥160 mmHg veya diyastolik ≥110 mmHg
- Trombositopeni (trombosit <100.000/μL)
- Karaciğer fonksiyon testlerinde yükselme (normalin 2 katı üzeri)
- Serum kreatininde yükselme (>1.1 mg/dL)
- Pulmoner ödem
- Yeni başlangıçlı serebral veya görsel semptomlar
HELLP Sendromu
HELLP sendromu, preeklampsinin yaşamı tehdit eden bir formu olup üç komponenten oluşur:
- H (Hemolysis): Hemoliz - kırmızı kan hücrelerinin parçalanması.
- EL (Elevated Liver enzymes): Karaciğer enzimlerinde yükselme.
- LP (Low Platelets): Düşük trombosit sayısı.
HELLP sendromu acil doğum endikasyonu oluşturabilir. Karaciğer rüptürü, dissemine intravasküler koagülasyon (DIC) ve akut böbrek yetmezliği gibi yaşamı tehdit eden komplikasyonlara yol açabilir.
Eklampsi
Eklampsi, preeklampsi zemininde gelişen jeneralize tonik-klonik nöbetlerdir. Maternal mortalite riski taşır. Önlenmesinde ve tedavisinde magnezyum sülfat standart tedavidir.
Aspirin Profilaksisi
Yüksek riskli gebeliklerde preeklampsi profilaksisi için düşük doz aspirin (100-150 mg/gün) önerilir. 12-16. gebelik haftaları arasında başlanmalı, 36. haftaya kadar veya doğuma kadar devam etmelidir. ASPRE çalışması, aspirin profilaksisinin erken başlangıçlı preeklampsi riskini %62 azalttığını göstermiştir.
Tedavi ve Yönetim
Antihipertansif Tedavi
- Akut şiddetli hipertansiyon (≥160/110): IV labetalol, oral nifedipin veya IV hidralazin. Hedef: 30-60 dakikada sistolik 140-150, diyastolik 90-100 mmHg arası.
- Kronik tedavi: Metildopa, labetalol, nifedipin. ACE inhibitörleri ve ARB'ler gebelikte kontrendikedir.
Magnezyum Sülfat
Şiddetli preeklampside ve eklampsinin önlenmesinde/tedavisinde standart ilaçtır. 4-6 g yükleme dozu IV, ardından 1-2 g/saat idame infüzyonu şeklinde uygulanır. Magnezyum toksisitesi (solunum depresyonu, arefleksi) açısından yakın izlem gerekir.
Kortikosteroid
34. haftadan önce doğum planlanıyorsa fetal akciğer matürasyonu için betametazon (2x12 mg IM, 24 saat arayla) uygulanır.
Doğum Zamanlaması
- Şiddetli bulgular olmayan preeklampsi: 37. haftada doğum önerilir.
- Şiddetli preeklampsi (34-36+6 hafta): Stabilizasyon sonrası doğum planlanır.
- Şiddetli preeklampsi (<34 hafta): Maternal durum stabilse kortikosteroid sonrası 24-48 saat izlem, ardından doğum.
- HELLP sendromu veya eklampsi: Stabilizasyon sonrası doğum (gestasyon haftasından bağımsız).
Postpartum İzlem
Preeklampsi doğum sonrasında da devam edebilir veya postpartum dönemde ilk kez ortaya çıkabilir. Doğum sonrası 72 saat kritik bir dönemdir. Antihipertansif tedavi gerekebilir. Uzun vadeli kardiyovasküler risk artışı nedeniyle yaşam boyu izlem önerilir.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Preeklampsi önlenebilir mi?
Tamamen önlenemez ancak risk faktörlerinin belirlenmesi ve düşük doz aspirin profilaksisi ile risk önemli ölçüde azaltılabilir. Düzenli gebelik takibi erken tanıyı sağlar.
Preeklampsi bebeği etkiler mi?
Evet. Plasental yetmezlik nedeniyle fetal gelişme geriliği, oligohidramnios, prematürite ve fetal distres gelişebilir. Erken tanı ve uygun yönetim fetal sonuçları iyileştirir.
Bir sonraki gebelikte tekrar preeklampsi olur mu?
Preeklampsi öyküsü olan kadınlarda tekrarlama riski %15-20 arasındadır. Erken başlangıçlı preeklampside bu oran daha yüksektir. Gebelik öncesi danışmanlık ve aspirin profilaksisi önerilir.
Ankara'da Preeklampsi Yönetimi: Prof. Dr. Aydan Biri
Prof. Dr. Aydan Biri, yüksek riskli gebelik ve perinatoloji alanında Ankara'nın deneyimli uzmanlarından biridir. Preeklampsi risk değerlendirmesi, profilaksi ve tedavi yönetiminde güncel uluslararası kılavuzlara uygun yaklaşım uygulamaktadır.
